IC04

Polazna točka beogradskog projekta je istraživanje i izložba Čim ujutro otvorim oči vidim film – Eksperimenti u jugoslavenskoj umjetnosti  šezdesetih i sedamdesetih , održana u Muzeju moderne umjetnosti u Varšavi, aprila 2008. Početak istraživanja sastojao se od analize djelovanja amaterskih kino klubova, posebice u Zagrebu, Beogradu i Splitu, te povezanosti i prožimanja između eksperimenta u takozvanoj amaterskoj filmskoj umjetnosti, i umjetnosti pedesetih i šezdesetih, i anticipacije, odnosno rađanja, nove umjetničke produkcije na nekašnjem kulturnom prostoru Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije.

 

Jedan od ciljeva izložbe Čim ujutro otvorim oči, vidim film jeste da naglasi i predstavi umjetnike koji su inaugurirali kritičke i novo-medijske pristupe u dominantnoj umjetničkoj produkciji, koji su negirali  umjetničke trendove, iskazujući kritički stav i koristeći ironijske i subverzivne strategije do tada rijetko korištene u polju likovne i filmske umjetnosti. Riječ je i o autorima koji su šezdesetih posezali i uranjali u gotovo nihilističku atmosferu anti-umjetnosti1 : gorgonaško osnivanje anti-grupe i izdavanje anti-časopisa, anti-slikarstvo Julia Knifera, no-art Dimitrija Baščevića Mangelosa, te proizvodnja “anti-filmova”  u kino klubovima, a što je naposljetku rezultiralo pojavom takozvane Nove umjetničke prakse, koja se od sedamdesetih razvijala naročito unutar studentskih centara bivše Jugoslavije.

 

Upravo je interesantno razmotriti tu zasebnu liniju kulturnih institucija u potrazi za alternativnim načinom produkcije, prezentacije i distribucije umjetničkog i filmskog djela. U skladu sa zvaničnim društvenim sistemom socijalističkog samoupravljanja toga doba, samorganizacija je bila prisutna i u oblasti kulture. Tim prije, kino klubovi su bili dio socijalističkog projekta približavanja tehničke kulture i stvaralaštva svim građanima, a ne samo profesionalcima, pa je sustavno poticano osnivanje amaterskih društava (amaterskog filma, amaterske fotografije, likovnih amaterskih grupa i “kolonija”, itd). Iako su bili pod “političkom” kontrolom nekog centra i hijerarhijski organizirani, uglavnom su bili prepušteni sami sebi kao periferni “amaterski rezervati”. Priliku da se bave filmom iskoristili su prvenstveno mladi ljudi, dijelom studenti i zaljubljenici u film, stvorivši na taj način značajnu platformu za eksperimentiranje i preispitivanje konvencionalnog filmskog jezika koji su dominirali u jugoslavenskoj kinematografiji.

 

Nove interpretacije i iščitavanje amaterskog eksperimentalnog filma ne sastoje se samo u tumačenju formalnih inovacija, u negiranju medijskih zadanih kordinata, već razotkrivaju nove poveznice s originalnom zamisli i težnjama. Kino klubovi su pružali mogućnost avangardističkog eksperimentiranja, samoorganizacije u duhu socijalističkog samoupravljanja, te određeni oblik političkog angažmana.

 

Stoga, kino klubovi, a nešto kasnije i studentski kulturni centri, postaju izvan-sistemski prostori autonomije, te svjedoče o razvijanju i supostojanju paralelnih sustava kulture u odnosu na onu oficijelnu. Institucionalni okvir se, dakle, pokazao sklon rekonfiguraciji, reinvenciji i prilagodbi, te omogućio paradigmatske obrate u filmskoj i umjetničkoj produkciji. Radikalno drugačiji film, a potom i svako umjetničko djelo, može biti katalizator pozitivnih društvenih promjena. “Amateri su besplatni ljubitelji filma. Ta besplatnost im daje slobodu i upućuje ih na avangardizam i nekomformizam. Mogu postaviti zabranjena pitanja i davati nedozvoljene odgovore”. 2