UVOD

Unutar danas vladajućeg diskursa koji prati stvaranje “regionalne” istorije umetnosti, reprezentacija umetnosti socijalističke Jugoslavije artikuliše se na dva različita, ali međusobno povezana načina. S jedne strane, na globalnom planu, ona se predstavlja kao deo nečega što se može nazvati disidentskom umetnošću istočne Evrope, koja uspostavlja narativ o hrabrim umetnicima kao glasovima pobune protiv totalitarnog komunističkog sistema, čineći ih tako borcima za osnovno ljudsko pravo – pravo individua na slobodno izražavanje. Ovakva slika briše ne samo istorijsku kompleksnost i kontradikcije “realno postojećeg socijalizma”, već i razlike, kako opšte tako i specifične, unutar zemalja Istočnog bloka, kao i singularnost jugoslovenskog socijalističkog projekta, koji je od 1948. godine izabrao sopstveni put u izgradnji socijalističkog društva. S druge stane, na lokalnom planu, jugoslovenska umetnost se rasparčava i (pre)raspodeljuje u niz nacionalnih istorija umetnosti, koje počivaju na “oslobađanju” individualnih umetničkih doprinosa od “komunističke stege” i njihovom “vraćanju” pod okrilje matične nacionalne kulture, što čini sastavni deo procesa konsolidacije novonastalih država-nacija. Ovakve tendenciozno politizovane predstave zapravo služe učvršćavanju dominantnog antikomunističkog konsenzusa koji ujedinjuje nazigled suprotstavljene političke opcije kao što su proevropski demokratizam i etno-nacionalizam.

 

Izložba Političke prakse (post)jugoslovenske umetnosti: RETROSPEKTIVA 01 je takođe protivstavljena onome što se naziva jugonostalgijom, jer ovde nije reč o nekakvom romantičnom povratku u “stara dobra vremena”, već o ponovnom vraćanju zajedničkom kulturnom nasleđu socijalističkog društvenog projekta kroz aktuelizaciju načinâ političkog pozicioniranja umetničkih praksi unutar date društvene konstelacije. Iako je materijalni osnov nostalgije za vremenima socijalizma još uvek živo sećanje na period u kome je većina stanovništva imala bolji životni standard i veću socijalnu sigurnost, jugonostalgija se danas savršeno uklapa u model kulturnih industrija koje taj period predstavljaju kao sliku konzumerističkog raja, čiju nam skorašnju realizaciju obećava današnji neoliberalizam.

 

Osnovni cilj ove izložbe je preispitivanje i borba protiv takvih uprošćenih i ideologizovanih predstava socijalističke prošlosti, kroz diferenciranu analizu pojedinih praksi jugoslovenske umetnosti izvedenih kroz studije slučaja. Radi se o konkretnim analizama konkretnih političkih praksi umetnosti unutar postojećih institucionalnih i društveno-političkih situacija, te otvaranju mogućnosti za kako diferenciraniju i kompleksniju, tako i afirmativniju sliku nasleđa umetnosti socijalističke Jugoslavije.

 

Izložba Političke prakse (post)jugoslovenske umetnosti: RETROSPEKTIVA 01, dakle, predstavlja poziv na istraživanje ili, barem, propitivanje dominantnih predstava o jugoslovenskoj umetnosti, kulturi i društveno-političkom sistemu, kao i značaja tog nasleđa danas. U tom smislu, njen osnovni cilj nije nekakav totalni i zaokruženi istorijski pregled kulturnog i društvenog života bivše zajedničke države, niti parcijalni arhiv nekih, do sada nedovoljno istorizovanih, umetničkih pokreta i praksi; njen cilj je (samo)edukativni, u smislu predstavljanja modelâ za nezavisno istraživanje tog perioda u aktuelne svrhe proučavanja genealogija političkih praksi umetnosti koje nam mogu dati drugačiju perspektivu za pozicioniranje i delovanje unutar današnje situacije. Drugim rečima, reč nije o istorizaciji, već o aktuelizaciji.

 

Izložba Političke prakse (post)jugoslovenske umetnosti: RETROSPEKTIVA 01 uspostavlja i razmatra tri istorijske reference ili tri oblika kritičkog mišljenja u umetnosti razvijenih u okviru socijalističke Jugoslavije ili kao prethodnica samom političkom konceptu Jugoslavije – to su partizanska umetnost, socijalistički modernizam i nove umetničke prakse. Ova tri pojma možemo sagledati kao bitne istorijske reference za današnju konceptualizaciju političkog delovanja u polju savremene umetnosti.

 

Političke prakse (post)jugoslovenske umetnosti: RETROSPEKTIVA 01 ne prilaze navedenim pojmovima kao apstraktnim idealitetima, već ih razmatraju kroz njihovo delovanje na samom terenu, tj. kroz konkretne prakse. Načini korišćenja ovih referenci u tematskim celinama izložbe, kao i u pojedinačnim umetničkim radovima su različiti; međutim, ono što ih objedinjuje jeste istraživačko-kritički pristup preispitivanju prošlosti, kao i razumevanju samog pojma umetnosti. Druga bitna poveznica leži u drugačijem situiranju umetničkog razvoja u odnosu na ono što predstavlja klasična bipolarna šema: umetnost vezana za oficijelnu državnu sferu spram umetnosti koja stoji u određenoj kritičkoj opoziciji u odnosu na nju. Opozicija zvanična umetnost–alternativna umetnost upisana je u program istorije umetnosti koje ova izložba nastoji da opovrgne, upravo tako što konkretizuje uzajamne isprepletenosti i transakcije koje su se dešavale između ove dve sfere i koje su aktivirale političko mišljenje u umetnosti na terenu same prakse.

 

Partizanska umetnost bi bila istorijski primer objedinjenosti umetnosti i društveno-političkog angažmana u zajedničkom gestu. Ona bi stajala na pozicijama koje su suprotne konceptu autonomije umetnosti i njenim praktičnim manifestacijama (npr. delovanje umetnosti u okviru autonomne umetničke sfere), a koje su bliske avangardističkom konceptu umetnosti kao revolucionarne prethodnice. Izložba Političke prakse (post)jugoslovenske umetnosti: RETROSPEKTIVA 01 ne govori o majestetičnim slikama partizanske borbe kao dominantne ideološke reprezentacije jugoslovenske države, niti je reč o pojednostavljenoj provokaciji stanovišta koje u predstavi partizana prepoznaje neprijatelja nacije i demokratije. Pre bi se reklo da je reč o propitivanju odnosa politike i umetnosti koncipiranom kroz simultanost umetnosti i otpora, akcije i misli – sposobnosti da se misli izvan okvira postojeće društvene racionalnosti. Partizanska umetnost predstavlja koncepciju umetnosti koja se u borbi povezuje sa konkretnim revolucionarnim pokretom i aktivno uključuje u proces izgradnje novog društva, uspostavljajući nove koordinate shvatanja umetnosti i pristupajući joj kao sastavnom delu procesa formiranja nove revolucionarne subjektivnosti. Pokretanje ove teme ujedno je i prilika da se sam termin “instrumentalizacije” umetničke prakse za političke ciljeve (odnosno, umetnosti kao konstitutivnog dela političkog pokreta) još jednom promisli i postavi na drugačije pozicije nego što su to one koje insistiraju na navodnoj nepovredivosti koncepata slobode i autonomije umetničkog izražavanja. Koncept partizanske umetnosti, onako kako je na ovoj izložbi prikazan, želi da ukaže na to da je politička uloga umetnosti pre svega transformativna i emancipatorska, a ne samo agitacijska i puko propagandistička.

 

Socijalistički modernizam bi, pak, predstavljao afirmaciju stanovišta prema kojem je moguće povezati političku sferu i autonomni jezik umetnosti. Dok prema uopštenom modernističkom stanovištu politika umetnosti leži u njenom jeziku, socijalistički modernizam bi predstavljao usvajanje autonomije umetnosti na nivou državnog koncepta socijalističke Jugoslavije; on bi ukazivao na mogućnost da apstraktni jezik umetnosti postane eksponentom zvanične ideologije. Termin socijalistički modernizam – koji je u nekim interpretacijama nazivan i socijalističkim estetizmom – često je tumačen kao neutralizacija umetničkog jezika u smislu odvajanja kulturne politike socijalističke Jugoslavije od propagandističkih metoda SSSR-a i Istočnog bloka (socrealizam), ali takođe i u smislu blokiranja kritičkih potencijala umetnosti koja bi eventualno razotkrila probleme birokratizovanog sistema kulture SFRJ i njenog reakcionarnog delovanja. Za razliku od dominantnih osvrta na modernističko nasleđe i umetnički projekat modernizma tokom poslednje dekade, a koji su proizveli retro-modu novog formalizma i “nostalgiju za XX vekom”, Političke prakse (post)jugoslovenske umetnosti: RETROSPEKTIVA 01 ova tema interesuje upravo kao kritika ideoloških i institucionalnih konstelacija koje proizvode takvo mišljenje umetnosti. Istražujući koncept socijalističkog modernizma, ova izložba upravo želi da istakne one progresivne ideje koje su bile zasnovane na bliskosti univerzalizma moderne umetnosti i univerzalizma društvene emancipacije.

 

Nove umetničke prakse analiziraju se u direktnoj komparaciji sa strategijama savremene umetnosti. Reč je o kritičkom i političkom zaokretu u umetnosti koji je zasnovan na dijalektici “govora u prvom licu” i samoorganizovanog kolektivističkog delovanja. U jugoslovenskom prostoru, za ove oblike samo-organizacije karakteristično je društveno okruženje samoupravnog socijalizma koji na konceptualnom i praktičnom nivou delovanja pokazuje značajne sličnosti sa savremenim neo-liberalizmom i to upravo kroz insistiranje na tržišnim mehanizmima kao osnovom društvene veze.

 

Termin Nova umetnička praksa uspostavljen je kroz globalno čitanje konceptualne umetnosti i formulisan od strane umetničkih kritičara aktivnih na jugoslovenskim prostorima sedamdesetih godina, kao intervencija unutar modernističke paradigme “autonomije umetnosti” i kao radikalni zaokret u polju umetničke proizvodnje. Taj zaokret je podrazumevao premeštanje mimetičke funkcije umetnosti sa polja “predstave” na sam ideološki aparat koji uspostavlja kriterijume vrednovanja umetnosti. Dva su osnovna doprinosa Novih umetničkih praksi koja se razmatraju i danas: jedan je demistifikacija procesa umetničke proizvodnje u kojem se “rad” predstavlja kao proces, tj. otvoreni eksperiment, a ne nužno i proizvod; drugi je pitanje demokratizacije umetničkih praksi zasnovane na gestu “otvaranja koda” umetničke proizvodnje, te prikazivanju samog umetničkog čina kao mogućeg i svima dostupnog, a ne zatvorenog u formu postojanog umetničkog dela kao ekskluzivnog objekta.

 

Političke prakse (post)jugoslovenske umetnosti: RETROSPEKTIVA 01 bave se propitivanjem “utopijskih projekcija” i “savremenih institucionalnih asimilacija” nove umetničke paradigme sedamdesetih u polju savremene umetnosti. Osnovna pitanja su: da li su kritička oruđa konceptualne umetnosti postala mejnstrim globalne umetničke produkcije danas, i na koji način se možemo vratiti nasleđu konceptualne umetnosti iz savremene društveno-političke situacije?

 

Izložba Političke prakse (post)jugoslovenske umetnosti: RETROSPEKTIVA 01 nastala je u saradnji grupe nezavisnih organizacija, kolektiva i pojedinaca koji deluju u prostoru bivše Jugoslavije i čiji je rad vezan za jugoslovensko nasleđe.

 

Političke prakse (post)jugoslovenske umetnosti: RETROSPEKTIVA 01 sastoji se iz devet izlagačkih celina: Kako misliti partizansku umetnost? (Miklavž Komelj, Lidija Radojević, Tanja Velagić, Jože Barši), Didaktička izložba (WHW), Vojin Bakić (WHW), Čim ujutro otvorim oči, vidim film (Ana Janevski), TV Galerija (SCCA/pro.ba, Sarajevo; kuda.org, Novi Sad; WHW), Trajni čas umetnosti (kuda.org), Izvađeni iz gomile: Disocijativna asocijacija (DeLVe), Dva vremena jednog zida: Slučaj SKC-a sedamdesetih godina (Prelom kolektiv) i Kunsthistorisches Mausoleum.

Takođe, na ovoj izložbi prikazana je i grupa savremenih umetničkih radova koji tematski i metodološki korespondiraju s navedenim poglavljima izložbe: Umirovljena forma Davida Maljkovića, Žurnal br.1- Umetnička impresija Hito Štejerl, O Solidarnosti Darinke Pop-Mitić, Crni Peristil Igora Grubića, Partisan Songspiel. Beogradska priča Chto Delat (u saradnji sa Renom Redle i Vladanom Jeremićem) i Staza sećanja i drugarstva Tanje Lažetić i Dejana Habihta.

 

 

Projekat Političke prakse (post) jugoslovenske umetnosti su 2006. godine pokrenule četiri nezavisne organizacije: Prelom Kolektiv (Beograd), WHW kolektiv (Zagreb), kuda.org (Novi Sad) i SCCA/pro.ba (Sarajevo) kao dugoročni interdisciplinarni process istražvanja, mapiranja i anliziranja istorijskih, društveno-političkih i ekonomskih protivrečnosti koje su dovele do današnje konstelacije umetničkih praksi, kao i kulturne i intelektualne proizvodnje u regionu bivše Jugoslavije.

 

Prelom kolektiv (Jelena Vesić i Dušan Grlja)